vefritið

Prófkjörum stærstu stjórnmálaflokkanna fyrir alþingiskosningarnar í vor lauk fyrir nokkrum vikum síðan. Menn voru misjafnlega sáttir með niðurstöðurnar eins og gengur og gerist, en áberandi var þó sú gagnrýni að konur báru skarðan hlut frá borði. Og gagnrýnin var svo sem ekki að ástæðulausu – karlmenn röðuðu sér víðsvegar í efstu sætin og einungis tvær konur leiða einhvern af 12 framboðslistum Samfylkingarinnar og Sjálfstæðisflokksins á landsvísu, miðað við niðurstöður prófkjaranna.

Hér á eftir verður reynt að varpa frekara ljósi á niðurstöðurnar og kanna hvort ákveðnir þættir hafi haft afgerandi áhrif á árangur kvenna, til dæmis þegar litið er til aldurs frambjóðenda, búsetu, flokks, sætis sem stefnt var á og hvort viðkomandi átti þegar sæti á þingi. Einungis er notast við niðurstöður prófkjara tveggja stærstu flokkanna, Samfylkingarinnar og Sjálfstæðisflokksins, þar sem þeir héldu prófkjör í öllum kjördæmum (ef undan er skilið NV-kjördæmi hjá Sjálfstæðisflokknum), mikil þátttaka var í prófkjörunum og mörg þingsæti í boði, miðað við niðurstöður alþingiskosninganna árið 2003. Vegna síðast töldu ástæðunnar var ákveðið að hafa ekki forval Vinstri-grænna í Reykjavík með, enda hefur flokkurinn einungis tvö þingsæti í kjördæmunum þrem.

Konum gekk að meðaltali betur en körlum, en…
Í níu prófkjörum flokkanna tveggja buðu 123 einstaklingar sig fram – 71 hjá Samfylkingunni og 52 hjá Sjálfstæðisflokknum. Af þessum 123 einstaklingum voru 74 karlmenn en 49 konur – þ.e.a.s. karlmenn voru 60% þeirra sem sóttust eftir sæti á listum flokkanna. Meðalaldur þátttakendanna var 45,5 ár og var hann nánast sá sami hjá báðum kynjum. Konur sóttust að jafnaði eftir sæti 3,7 en lentu í sæti 7,3. Karlar sóttust að jafnaði eftir ívið hærra sæti en fengu engu að síður lakari niðurstöðu. Sóttust eftir sæti 3,2 en lentu að jafnaði í sæti 7,5. (1)

Svona meðaltalsreikningur er þó vitanlega villandi. Þannig þarf ekki nema að renna yfir gögnin til að sjá að dreifing kynjanna er afar misjöfn. Karlar skipa yfirleitt efri sæti listanna, en þeir raða sér líka í neðstu sætin – það að frambjóðandi sé karlkyns er þannig síður en svo trygging fyrir góðum árangri. Konur eru hins vegar langflestar mitt á milli öfganna tveggja.

Það sem skiptir mestu máli við niðurstöður prófkjaranna og árangur kynjanna í þeim, er auðvitað árangur þeirra sem skera sig úr – þeirra sem ná tilsettum árangri og komast í möguleg þingsæti. Meðaltalsreikningurinn kemur að litlu gagni við mat á því. Þegar mælistiku á efstu sætin er brugðið á gögnin er niðurstaðan þannig allt önnur. (2)

Eins og sést á myndinni hér að ofan eru karlmenn í yfirgnæfandi meirihluta þeirra sem skipa svokölluð ,,örugg” sæti (sjá skilgreiningu í neðanmálsgrein 2) eða með um 73% hlutdeild. Ef uppröðun Sjálfstæðisflokksins í NV-kjördæmi væri bætt við niðurstöðurnar myndi hlutur kvenna verða ennþá verra, enda skipa karlmenn þrjú efstu sætin á listanum og því tvö örugg þingsæti til viðbótar sem falla í skaut karlmanna. Þegar litið er til baráttusætanna eru konurnar ívið fleiri, en að þeim sætum meðtöldum skipa þær rétt tæplega 40% mögulegra þingsæta flokkanna. Einhver kynni þó að segja að einn fugl í hendi sé betri en tveir í skógi og því sé samanburður sem grundvallast á talningu baráttusætanna vafasamur í besta falli.

Liturinn á flokksskírteininu skiptir máli
Það liggur beinast við að byrja á því að kanna hvort árangur kvenna sé mismunandi eftir því í hvorum flokknum þær buðu sig fram í. Strax við þá athugun kemur í ljós að talsverður munur er á hlutskipti kynjanna.

Konur skipa þriðja hvert öruggt sæti hjá Samfylkingunni, en fimmta hvert öruggt sæti hjá Sjálfstæðisflokknum. Það er að segja, konur eru í 33% öruggra sæta hjá Samfylkingunni en 20% öruggra sæta hjá Sjálfstæðisflokknum. Sé uppröðun Sjálfstæðisflokksins í NV-kjördæmi bætt við verður hlutfallið enn lægra hjá konum þar á bæ, einungis 17,6%. Þegar litið er til hinna svokölluðu baráttusæta vænkast þó hagar kvennanna þó nokkuð í Sjálfstæðisflokknum – þannig skipa þær samtals 37% öruggra- og baráttusæta Sjálfstæðisflokksins (NV meðtalið), en hjá Samfylkingunni er sama stærðin 40%. (3)

Aldurinn hefur lítið að segja
Þegar frambjóðendum prófkjaranna er skipt í þrjú aldursbil, frá 19 til 35 ára aldurs, 36 til 50 ára og 51 til 67 ára er niðurstaðan engan veginn á þann veg að álykta megi að konum í ákveðnum aldurshópi vegna verr en í öðrum.

Þegar myndin hér að ofan er skoðuð er rétt að hafa í huga að mismunandi fjöldi frambjóðenda er á bak við hvert aldursbil – þannig eru þeir langfæstir í yngsta aldurshópnum, sem ætti varla að koma á óvart. Eins og áður er árangur karlmannanna í hverjum flokki afgerandi, sérstaklega þegar einungis er litið til öruggu sætanna. Þegar árangur kvennanna er skoðaður sem hlutfall af fjölda kvenna sem bauð sig fram í aldurshópnum kemur í ljós að árangurinn er afgerandi bestur í miðhópnum. Þannig náðu um 45% kvenna sem buðu sig fram á aldursbilinu 36-50 ára öruggu- eða baráttusæti, en hlutfallið er það sama hjá karlmönnum. Athygli vekur að ungum konum sem buðu sig fram gekk hlutfallslega betur en ungum karlmönnum – 30% þeirra komust í öruggt- eða baráttusæti en 27% karlanna (4).

Forskot þingmannanna
Eins og gefur að skilja njóta þeir sem sitja nú þegar á þingi ákveðins forskots þegar barist er um sæti á lista í prófkjörum. Skal engan undra, þeir hafa reynslu af starfinu sem þeir sækjast eftir, hafa iðulega fengið góða kynningu út á við og fólk veit almennt fyrir hvað þingmenn standa fyrir (með nokkrum undantekningum þó). Vitaskuld geta aðrir frambjóðendur hafa fengið viðlíka kynninga á öðrum vettvangi – hvort sem er í sveitarstjórnarmálum, atvinnulífinu eða auðvitað sem fyrrverandi þingmenn.

Það þarf ekki að rýna lengi í myndina hér að ofan til að sjá að yfirburðir þingmannanna eru afgerandi – 21 öruggt þingsæti á móti 9. Það sem stingur enn frekar í augun er misskiptur árangur kvenna sem ekki gegna þingmennsku – einungis ein þeirra náði öruggu sæti hjá flokkunum tveim (Guðfinna S. Bjarnadóttir hjá Sjálfstæðisflokknum) en níu höfnuðu í baráttusæti. Þar sem tölurnar voru svo afgerandi er tilvalið að kanna hvernig hlutfallslegt gengi kynjanna var – þ.e.a.s. hversu hátt hlutfall af þeim sem buðu fram krafta sína náðu góðum árangri.

Myndin breytist talsvert við það konum í hag, enda voru þær einungis 40% frambjóðenda í prófkjörunum. Þannig virðist árangur þingmannanna vera nokkuð sambærilegur milli kynjanna á meðan því er þveröfugt farið hjá nýliðunum. Þar náðu konur bókstaflega engum árangri í baráttunni um örugg sæti en bættu það allverulega upp með fjölda baráttusæta. Þannig var heildarhlutfall þeirra kvenna sem náðu í ,,möguleg” þingsæti 28% af þeim sem buðu fram krafta sína, en sambærilegt hlutfall hjá karlmönnum var einvörðungu 21%.

Leiðtogasætið
Öruggu sætin skipta vissulega mestu máli og baráttusætin þar í kjölfarið, en hvernig ætli þeim sem sækist eftir því að vera í forsvari fyrir sitt fólk vegni með tilliti til kynferðis? 20 einstaklingar sóttust eftir 1. sæti eða 1.-2. sæti í prófkjörunum níu. Karlmenn voru í miklum meirihluta þeirra, 15 á móti fimm, og uppskáru í samræmi við það. Sjö karlmenn náðu efsta sætinu en einungis tvær konur – 47% karlanna náðu settu marki en 40% kvennanna. Þegar haft er í huga að Reykjavík skiptist í tvö kjördæmi og að NV-kjördæmi vantar hjá Sjálfstæðisflokknum verður hlutfall kvenna í leiðtogasæti ennþá lakara, tvær konur á móti tíu karlmönnum.

Það er þó ljóst að það helgast að miklu leyti að þeirri staðreynd að karlar sóttust í mun meira mæli eftir því að leiða sína lista. Það orsakast vitanlega af því að mun fleiri Alþingismenn eru karlkyns og það er jú yfirleitt forsenda þess að einstaklingi sé falin sú ábyrgð að leiða lista, að hann hafi sannað sig áður á sviði stjórnmálanna. Rökin sem lúta að því að konur uppskeri eins og þær sái í baráttunni um efsta sætið eru því að einhverju leyti véfengjanleg, enda um einskonar vítahring að ræða.

Engin kona í öruggu sæti í landsbyggðakjördæmunum þrem
Hlutfall kvenframbjóðenda á landsbyggðinni var talsvert lægra en á höfuðborgarsvæðinu eða rétt rúmlega 33% frambjóðenda á landsbyggðinni en 45% á höfuðborgarsvæðinu. (5) Það gefur því augaleið að árangur kvenna ætti að vera heldur slakari í dreifbýlinu.

Myndin hér að ofan kemur heim og saman við þá staðreynd að mun færri konur buðu sig fram á landsbyggðinni. Það sem vekur mestu athyglina er þó að enginn þeirra skyldi ná að krækja sér í öruggt sæti, á meðan átta karlmenn gerðu slíkt hið sama. (6)

Vegna þessarar miklu kynjaskiptingar á landsbyggðinni er í raunni nauðsynlegt að glöggva sér á hlutfallslegum árangri kynjanna til að fá skýrari mynd af niðurstöðunni.

Þegar það hefur verið gert, eins og sést á myndinni hér að ofan, er hlutur kvenna á landsbyggðinni ögn betri, sérstaklega þegar hlutfallstala öruggra- og baráttusæta er lögð saman. 31% karlmanna sem tóku þátt náðu þannig að komast í ,,mögulegt” þingsæti, en 30% kvennanna náðu sama árangri. Eins og áður eru það baráttusætin sem hífa konurnar nánast alla leið til jafns við karlmennina.

Frelsi, jafnrétti og bræðralag
Eins og kom fram hér að framan voru konur einvörðungu 40% af þátttakendum í prófkjörum flokkanna tveggja. Karlar voru helmingi fleiri og hefði í samræmi við það mátt búast við því að þeir sem hópur myndu þá ná helmingi betri árangri. Og sú er líka raunin, konur verma 19 af öruggum- og baráttusætum flokkanna á meðan karlarnir eru 29. Hugmyndir um kynjakvóta við úthlutum þingsæta eru gjarnan réttlætar með slíkri höfðatalningu og ganga út á að konur og karlar eigi að vera jafnmörg við slíka talningu, algjörlega óháð því hversu margir af hvoru kyni bjóða fram krafta sína í prófkjörum.

Slíkar pælingar telur undirritaður vera á talsverðum villigötum. Kynjakvóti, eða jákvæð mismunum eins og hann er gjarnan kallaður, er í fyrsta lagi illsamræmanlegur nútímalegum hugmyndum um samspil ,,frelsis, jafnréttis og bræðralags”. Jafnvægi verður að vera á milli hugmyndanna þriggja og mikilvægt að eitt hugtakið drottni ekki yfir hinum tveimur. Þannig má með góðum hætti færa rök fyrir því að undanfarin ár hafi frelsið sem slíkt allt að því drepið niður góðar og gildar hugmyndir um jafnrétti og bræðralag í íslensku samfélagi.(7) Á sama hátt verður að gæta að því að þvinganir á borð við kynjakvóta eru varla í anda þess bræðralags og frelsis sem flestir Íslendingar vilja lifa við.

Í annan stað kemur kynjakvótinn að mestu leyti að afleiðingu vandamálsins, en ekki orsökinni. Vandamálið sjálft virðist vera djúpt í samfélagsgerðinni og ræðst að miklu leyti af afgerandi hugmyndum um hlutverk kynjanna í samfélagi mannanna. Hvers vegna eru konur annars einungis 40% þeirra sem taka þátt í prófkjörunum og einungis 25% þeirra sem sækjast eftir leiðtogasætinu í sínu kjördæmi? Svörin eru alls ekki einhlít, en spurningarnar hljóta að varða alla þá sem koma að stjórnmálastarfi, bæði konum og körlum. Hinn raunverulegi vandi liggur að mestu þar.

Að notast við einfalda höfðatalningu, sem kynjakvótinn gerir, og ætlast til þess að árangur kynjanna sé nákvæmlega sá sami við þær forsendur um þátttöku sem taldar eru upp hér að ofan er illréttlætanlegt. Mun heppilegra er að horfa til þess hvernig hlutfallslegur árangur kynjanna er til að kanna hvort það vandamál sem kynjakvótanum er ætlað að leysa sé til staðar. Það er að segja, gera einfalda athugun á því hversu hátt hlutfall af þeim konum og körlum sem sækjast eftir sæti á listum flokkanna ná mögulegu þingsæti.

Samanburðurinn á myndinni hér að ofan sýnir að hlutfallslegur árangur kynjanna er nákvæmlega sá sami þegar litið er til samtölu öruggra- og baráttusæta. Konur ná alveg jafngóðum árangri og karlar, en skiptingin á milli öruggra- og baráttusæta er þó afar afgerandi. Körlum gengur þannig mun betur að krækja sér í örugg sæti, á meðan konur hafna í miklu meira mæli í svokölluðum baráttusætum. Vitanlega eru öruggu sætin mun betri sæti – þau tryggja nánast þingsæti, á meðan baráttusætin gefa enga tryggingu fyrir slíku. Raunar er ljóst að Samfylkingin og Sjálfstæðisflokkurinn etja einmitt kappi um að koma sínum baráttusætum að í kjördæmum landsins og má því leiða líkur að því að um það bil helmingur baráttusætanna muni varla verða þingsæti eftir kosningarnar í vor. Já, einn fugl í hendi er vissulega betri en tveir í skógi – staða kvenna er verri en staða karla, líka þegar leiðrétt hefur verið fyrir hlutfallslegum árangri kynjanna.

En hvað er þá til ráða? Jú, það sem kemur fyrst til greina er að fækka baráttusætunum og veita þannig flokkunum ekki kost á því að raða konum í þau sæti og þykjast í kjölfarið vera með sín mál á hreinu. Eins og kom fram hér að ofan er árangur kvennanna raunar langslakastur á landsbyggðinni (og reyndar í Sjálfstæðisflokknum einnig) og liggur því beinast við að huga að því hvernig mega lagfæra það.

Að gera landið að einu kjördæmi, eða í það minnsta að fækka þingsætum landsbyggðarinnar til samræmis við fjölda kjósenda í kjördæmunum, ætti í rauninni að vera eitt helsta baráttumál þeirra sem beita sér fyrir jafnrétti kynjanna. Með því myndi öruggum þingsætum kvenna fjölga til muna. Í samhengi við það forskot sem þingmenn njóta umfram aðra í prófkjörum er ljóst að sá vítahringur sem myndast hefur t.d. í kringum val á leiðtogum listanna myndi rofna fljótt. Slíkar aðgerðir ættu því að vera með þeim áhrifameiri sem hægt væri að ráðast í til að lagfæra dræma stöðu kvenna, án þess að ganga þvert gegn viðteknum hugmyndum um bræðralag og frelsi.

Lokaorð
Niðurstöðurnar hér að ofan hljóta að renna stoðum undir það að raunhæfar og hófsamar lausnir á fjölgun kvenna á þingi eru til staðar. Hlutirnir munu ekki lagfærast að sjálfu sér, eins og þeir sem ganga hvað harðast fram í laissez faire viðmótinu halda fram. Það er hrein og bein móðgun við kvenréttindabaráttu 20. aldarinnar að segja að svo sé í pottinn búið.

Vandamálið liggur fyrst og fremst í viðhorfi samfélagsins til hlutverka kynjanna. Auðvitað hefur jafnrétti ekki náðst að fullu – það er ekki nema tæp mannsævi síðan konur höfðu ekki almennan kosningarétt og þarf ekki að undra að slíkar samfélagsbreytingar sem verða í kjölfar þess taki tíma. Það er verkefni sem leysist ekki að sjálfu sér, heldur þarf til þess pólitískan vilja, fræðslu og breytt viðhorf. Aðrir en undirritaður eru hins vegar sennilega betur til þess fallnir að taka þráðinn upp í þeim efnunum.

———————————
(1) Tekið skal fram að ekki fengust heildarniðurstöður vegna prófkjara Samfylkingarinnar í Suður- og NV-kjördæmi, það er að segja niðurröðum neðstu sætanna í hvoru kjördæmi vantar í þann tölfræðilega samanburð sem um ræðir. Í þessum neðstu sætum voru 16 einstaklingar, þar af 12 karlmenn. Má því gera ráð fyrir að gögnin sem notuð eru séu lítillega skekkt karlmönnum í hag, þ.e.a.s. heildarárangur kvenna hefur verið ögn betri en niðurstöðurnar gefa til kynna. Gagnaleysið hefur eingöngu áhrif á samanburð meðaltalsgagnanna, en ekki síðar í greininni.

(2) Mælistikan mælir tvo þætti, annars vegar svokölluð örugg þingsæti og hins vegar svokölluð baráttusæti. Örugg þingsæti eru skilgreind sem fjöldi þeirra sæta sem flokkur frambjóðandans fékk í viðkomandi kjördæmi að einu sæti frádregnu. Baráttusætin eru þá sætið sem neðsti þingmaður flokksins í kjördæminu vermdi árið 2003 og sætið fyrir neðan það. Þannig fékk Samfylkingin t.d. 4 menn kjörna í Suðurkjördæmi árið 2003: 1.-3. eru þá skilgreind sem örugg sæti, en 4.-5. sæti sem baráttusæti. Hér er vitanlega ekki um fullkominn mælikvarða að ræða, en hann ætti engu að síður að gefa ágæta mynd af stöðu mála.

(3) Tekið skal fram að hér er miðað við hrá úrslit prófkjaranna. Þannig skipar Jón Gunnarsson (Samfylkingar-Jóninn) baráttusæti í gögnunum hér að ofan, en vegna kynjakvóta skipar kvenmaður það sæti á lista flokksins.

(4) Að baki þessum hlutföllum eru þá afar fáir einstaklingar og því tölfræðileg marktækni þessara talna frekar takmörkuð.

(5) Hér er landsbyggðin skilgreind sem NA-, NV- og Suðurkjördæmi en höfuðborgarsvæðið sem Reykjavík og SV-kjördæmi.

(6) Hér geta skilgreiningarnar á öruggu- og baráttusæti reyndar haft talsverð áhrif. Þannig má t.d. segja að 2. sæti Sjálfstæðismanna í NA-kjördæmi, sem Arnbjörg Sveinsdóttir vermir, sé allt að því öruggt sæti á meðan 5. sætið í öðru hvoru Reykjarvíkurkjöræmanna hjá Samfylkingunni, sem skilgreind er sem baráttusæti, sé frekar fjarlægur möguleiki. Þrátt fyrir þetta veitir skiptingin í örugg- og baráttusæti þó samræmda leið til að kanna árangur kynjanna og sem slík ætti hún að vera ágætlega marktæk.

(7) Helga Tryggvadóttir, einn ritstjóra Vefritsins, skrifaði einmitt ágæta grein um viðfangsefnið fyrr í vikunni.