vefritið

Þrátt fyrir að öðru sé gjarnan haldið fram, þá er íslenska námslánakerfið nokkuð gott. Það gerir flestum sem vilja kleift að stunda háskólanám, á Íslandi og erlendis, bæði með framfærslulánum og skólagjaldalánum. Endurgreiðslur lánanna eru síðan hvort tveggja í senn sanngjarnar og viðráðanlegar fyrir flesta lánþega. Ennþá eru þó nokkrir annmarkar á úthlutunarreglum sjóðsins, sem er mikilvægt að huga að.

Fyrst og fremst þarf að endurskoða framfærslugrunninn sem útlán til námsmanna byggja á. Ekki þarf að fjölyrða um að grunnframfærsla sjóðsins er of lág og endurspeglar á lítinn hátt framfærslukostnað námsmanna. Samkvæmt rannsókn Hagstofunnar á útgjöldum heimilanna 2005-07 voru meðalútgjöld einstaklinga um 230 þúsund kr. á mánuði á þeim tíma, á meðan grunnframfærsla sjóðsins er um þessar mundir rétt rúmlega 100 þúsund kr. (til samanburðar má nefna að grunnatvinnuleysisbætur eru í dag rétt tæplega 150 þúsund kr. á mánuði). Þó að framfærslukostnaður námsmenn sé vitanlega talsvert undir kostnaði meðaleinstaklingsins er engu að síður himinn og haf á milli þessara tveggja upphæða. Þegar ennfremur er litið til þess að fæstir lánþegar fá fulla framfærslu sökum tekjuskerðingar er ljóst að flestir námsmenn þurfa á öðrum tekjulindum að halda, hvort sem það er með vinnu eða stuðningi frá fjölskyldu eða maka. Fyrir félagshyggjufólk hlýtur það að vera forgangsatriði að búa þannig um hnútana að námslánin dugi námsmönnum til að framfleyta sér á námstímanum.

Það sem skiptir ekki minna máli er að tryggja að námsmenn þurfi ekki að hafa eilífar áhyggjur af viðkvæmri fjárhagsstöðu sinni á námstímanum. Eins og staðan er núna fá námsmenn námslánin eftirágreidd tvisvar sinnum á ári að því gefnu að þeir skilu fullum námsárangri. Mikið óhagræði felst í því fyrir námsmenn að fá lánin einungis greidd út tvisvar á ári, auk þess sem ýmsar gildar ástæður geta verið fyrir því að námsmaður skili ekki fullum námsárangri. Ýmsar leiðir er hægt að fara til að bæta úr þessu. Sú sem oftast hefur verið nefnd til sögunnar, greiðsla námslána mánaðarlega, hlýtur að vera kostur sem núverandi ríkisstjórn veltir alvarlega fyrir sér við endurskoðun úthlutunarreglnanna í vor. Slík breyting ætti aukinheldur ekki að krefjast mikilla fjárútláta.

Til að sjóðurinn geti gegnt félagslegu jöfnunarhlutverki sínu til fulls er jafnframt brýnt að afnema ábyrgðarmannakröfu sjóðsins. Þó að flestir eigi ekki í teljandi vandræðum með að uppfylla kröfuna getur hún haft mikil áhrif á afmarkaðan hóp stúdenta – sérstaklega ef haft er í huga að sama hópur stúdenta á oft erfitt með að fá fyrirgreiðslu hjá fjölskyldu sinni. Þó vissulega hafi mikil bót falist í því að að gera viðskiptabönkum námsmanna kleift að ábyrgjast greiðslu lánanna gegn þóknun, stendur engu að síður eftir sú staðreynd að þeir sem ekki geta útvegað ábyrgðarmann sem fullnægir skilyrðum sjóðsins fá lægri námslán en aðrir lánþegar. Við það verður ekki unað til frambúðar.

Af óskiljanlegum ástæðum hefur félagshyggjufólk hins vegar eytt miklu púðri í að þriðjungi námslána verði breytt í styrk að námi loknu. Með því telur það að endurgreiðslubyrði námslána verði viðráðanlegri og að námsmenn hafi aukinn hvata til að ljúka námi sínu. Hvorugt stenst nánari skoðun. Sökum þess að endurgreiðslur námslána velta á tekjum lánþega en ekki höfuðstól lánsins (eins og á hefðbundnum lánum) munu áhrif slíkra breytinga fyrst og fremst koma fram undir lok lánstímans. Það er að segja, endurgreiðslan yrði nákvæmlega eins, nema hvað lánið yrði fyrr greitt upp. Slík ráðstöfun myndi því í rauninni fela það í sér að styrkja sérstaklega miðaldra háskólamenntaða einstaklinga, sem er sérlega öfugsnúið og síður en svo í anda félagslegs hlutverks sjóðsins.

Nú þegar kreppir að í ríkisbúskapnum er mikilvægt að stjórnvöld standi vörð um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Engin stofnun á jafn ríkan þátt í því að tryggja öllum Íslendingum jöfn tækifæri til náms og að fullnýta hæfileika sína án tillits til félags- og efnahagslegrar stöðu. Á krepputímum ættu stjórnvöld þvert á móti að styrkja sjóðinn og tryggja að allir þeir sem vilja stunda háskólanám geti gert það. Slík ráðstöfun er bæði í anda þess velferðarsamfélags sem félagshyggjufólk vill standa vörð um, en einnig lykilatriði í uppbyggingu íslenskt efnahagslífs til framtíðar. Ný ríkisstjórn – og sérstaklega nýr menntamálaráðherra – verða að standa í lappirnar hvað þetta varðar þegar kemur að endurskoðun úthlutunarreglna sjóðsins í vor.

Deila/Vista  Prenta